Toespraak burgemeester Cammaert

TOESPRAAK BURGEMEESTER CAMMAERT 4 MEI 2009 (jaarthema ‘vrijheid en identiteit’)

Als Nederlanders hebben wij binnen de internationale samenleving een eigen identiteit. Maar, is de authentieke Nederlandse identiteit, zoals velen van ons die nog van oudsher kennen, ook nog onze identiteit van vandaag?

Van oudsher zien we dat ons land een haven is geweest waar velen - ongeacht hun ras, overtuiging of cultuur - in vrede samen konden gaan. Onze collectieve identiteit kenmerkte zich door eenheid en trots. We voelden ons als individuen sterk met elkaar verbonden. Toch is een verbondenheid vanuit een collectieve identiteit niet zomaar meer vanzelfsprekend.

Zolang er mensen bestaan, kennen we migratiestromen. Zolang er mensen bestaan, trekken culturen over de wereld. Soms versmelt de identiteit van de ene cultuur soepel en geruisloos met die van de ander. Soms ook komen culturen recht tegenover elkaar te staan. Van dit laatste kent onze wereldgeschiedenis tal van voorbeelden. Ook nu nog, ten tijde van onze moderne geschiedenis, zien we dat identiteiten elkaar niet of slechts moeizaam accepteren en verdragen.

Nederland wordt gekenmerkt door een multiculturele samenleving. Dit houdt in dat aan de begrippen vrijheid en identiteit een nieuwe betekenis wordt toegekend. Onze kleurrijke samenleving houdt automatisch in dat over culturele waarden anders kan worden gedacht. Zo is de traditionele en authentieke Nederlandse identiteit van de vorige eeuw niet meer gelijk aan de veelzijdige en kleurrijke identiteit van nu. In de ontwikkeling van een andere of van een nieuwe identiteit kan een zekere spanning verborgen liggen. In gezamenlijkheid zijn we ervoor verantwoordelijk dat van de ene identiteit geen dreiging uitgaat naar de andere. Indien dit het geval zou zijn, is er ook geen sprake meer van een onvoorwaardelijke vrijheid.

In de Tweede Wereldoorlog is bij uitstek gebleken hoe ideeën over identiteit de vrijheid kunnen aantasten. Ook vandaag de dag worden oorlogen uitgevochten waarbij identiteit een grote rol speelt. In de Tweede Wereldoorlog werden ideeën over de eigen superieure identiteit gebruikt om het oorlogsgeweld en de vervolgingen te legitimeren. Degenen die niet bij de eigen groep hoorden, werden als minderwaardig behandeld, uitgesloten en in veel gevallen vervolgd en zelfs vermoord.

Vrijheid is een groot goed. In onze westerse samenleving is vrijheid een verworven luxe. Toch moeten we de spanning die er tussen de begrippen vrijheid en identiteit kan ontstaan, voortdurend onder ogen zien. Want hoe kun je in vrijheid je eigen identiteit beleven en uiten en tegelijkertijd voorkomen dat de visie op de eigen identiteit leidt tot een miskenning van de ander?

In dit verband noem ik twee markante voorbeelden. Na de Tweede Wereldoorlog is een aantal Europese landen op basis van wederzijds begrip met elkaar gaan samenwerken. Zij stonden tolerant ten opzichte van elkaar, zodanig dat hun samenwerking kon leiden tot een Europese Unie waarin al decennia lang in vrede wordt samengeleefd.

Tolerantie was ook het kernbegrip in het denken van onze Vader des Vaderlands Willem van Oranje. Het begrip tolerantie vormde één van de beginselen van de jonge republiek die uitgroeide tot een wereldmacht door acceptatie van verschillende identiteiten en culturen. Dit jaar herdenken we de stichting van Nieuw Amsterdam, het huidige New York: het symbool toen en nu van het samenleven van verschillende culturen.

De herinnering aan de Tweede Wereldoorlog is een waarschuwing voor de groteske vormen die het uitdragen van identiteit kan aannemen. Superioriteitsgevoelens kunnen tot minachting en uitsluiting van anderen leiden.

Onze moderne geschiedenis heeft ons geleerd dat we allen, ieder vanuit zijn collectieve en individuele verantwoordelijkheid, waakzaam moeten zijn voor het behoud van respect dat we voor elkaars culturen en elkaars identiteit horen te hebben. Ook in de snelle wereld van vandaag waarin fysieke grenzen in hoog tempo vervagen horen we met elkaar rekenschap af te leggen van het feit dat identiteiten zullen blijven verschillen en dat we pas echt vrij zijn wanneer we elkaars identiteiten onderkennen en respecteren.

Het aan anderen onthouden van het recht op een eigen identiteit en de vermenging van identiteit met begrippen als superioriteit en inferioriteit, heeft miljoenen mensen niet alleen hun vrijheid maar ook hun leven gekost.

Morgen is het 5 mei. De vijfde mei is sinds het einde van de Tweede Wereldoorlog de dag waarop wij in Nederland de bevrijding van de tirannie van nazi-Duitsland vieren, en in het verlengde daarvan, dat wij in vrijheid leven. ‘In vrijheid leven’: drie simpele woorden, met een wereld daarachter. Ik dank u wel.